چینه شناسی

پیدایش زاگرس و نئوتتیس :

به طور کلی امروزه پیدایش زاگرس مرتفع را چنین تصور می کنند :

همزمان یا کمی بعد از بسته شدن دریای پالئوتتیس (اواخر پالئوزوئیک یا تریاس) در شمال ایران ، شکاف عمیقی در امتداد روراندگی اصلی زاگرس در پلاتفرم و پوشش آن در جنوب پدید آمد، که با گسترش آن زاگرس و بخشی از عربستان به زیر آب فرو رفت (البته لفظ زاگرس در اینجا زاگرس مرتفع امروزه نیست )

اشتوکلین اقیانوسی را که بر اثر جدایی ایران از عربستان در تریاس به وجود آمد نئوتتیس نامید . با باز شدن این اقیانوس ایران از گندوانا جدا شد (شاهد وجود چنین اقیانوسی افیولیت های بر جا مانده در حاشیه عربستان که از شمال غرب سوریه ، توروس ترکیه تا زاگرس ایران و عمان دیده می شود است ) که در اواخر کرتاسه نواری از سفره های رورانده را در پلاتفرم عربستان تشکیل داده اند. این اقیانوس به قسمتهای عمان زاگرس ، توروس ، تقسیم می شد ولی حداکثر فرونشینی آن در قطعه زاگرس بوده به نحوی که ضخامت رسوبات بیش از 8000 متر و در بعضی مناطق (مثل تورفتگی خلیج مانند دزفول) به 18 کیلومتر نیز می رسید در حالی که در توروس به نصف این مقدار ودر عمان به یک سوم آن کاهش یافته است . با چین خوردن این رسوبات در اواخر مزوزوئیک ، زاگرس امروزی به وجود آمد.؟

 گفته هایی در مورد نئوتتیس :

* از شواهد اینگونه به نظر می رسد که تتیس جوان دو حوضه رسوبی در دو طرف زون سنندج سیرجان داشته که از اوایل ژوراسیک تا کرتاسه بالایی (اشکوب سنونین)تتیس جوان 1 در اثر عمل فرورانش بسته شده ولی بخش محوری آن (نئوتتیس 2) گسترش یافته است .اشتقاقهای تتیس جوان درایران مرکزی خاور ایران جنوب خاوری ایران (مکران) و شاید خزر جنوبی شکل گرفته است .

 * از نظر اشتوکلین تتیس جوان می توانسته یک گودال باریک باشد و هیچ گاه پوسته اقیانوسی زیادتری نسبت به آنچه امروزه در کمربندهای افیولیتی می بینیم تولید نکرده است .

  * از نظر بررسی جغرافیای دیرینه ایران و جهان به این نتیجه رسیده اند که اقیانوس های پالئوتتیس و نئوتتیس باید تنگ و باریک بوده باشند تا وجود فسیلهای دیکتون ها و دیسیونودونتها را بتوان در هر دو قاره اورازیا و گندوانا تصور کرد . بدین ترتیب اقیانوس نئوتتیس در حد بین ایران و عربستان به اندازه بحر احمر کنونی وجود داشته است.

 * در کرتاسه پسین تا میانه پالئوسن بخشی از پوسته اقیانوسی نئوتتیس بر روی صفحه زاگرس – عربستان فرورانش کرده است ولی در ایران مرکزی بابسته شدن جدایش های نوع تتیس 2 آمیزه های رنگی دورکوچک قاره ایران مرکزی به وجود آمد ، و در نئوژن با پدید آمدن دریای سرخ تتیس جوان هم به سرانجام خود رسیده و از زمان آلپ پایانی که با رسیدن کامل بلندیهای زاگرس به زون سنندج سیرجان اقیانوس آلپی زاگرس به طور کامل بسته شد . البته پوشیده شدن مجموعه های افیولیتی نیریز با سنگ آهکی ریفی سازند تاربور که سن ماستریشتین دارد شاهدی بر بسته شدن اقیانوس نئوتتیس قبل از ماستریشتین دارد ، البته شواهد دیگری نیز وجود دارد که در زمان نئوژن فرورفتگی نئوتتیس تکرار شده است.

 * با توجه به رخساره مناطق مختلف نئوتتیس در ایران و زمان تشکیل آنها مشخص می کند که زمین درزهای هم خانواده نئوتتیس ایران در یک زمان بسته نشده است. در زاگرس پیش از ماسترشتین و ایران مرکزی پس از ماستریسشتین و قبل از پالئوسن و در شرق ایران ائوسن میانی و در مکران هنوز بسته نشده است

 * با توجه به مطالب گفته شده می توان جدول زیر را به طور خلاصه ارائه نمود

  زاگرس و نئوتتیس :

بازسازی وضعیت اولیه واحد هایی از دوره تریاس حاکی از آن است که ساختمان و مورفولوژی حاشیه غیر فعال در تمام طول خود (از دینارید تا عمان ) یکنواخت بوده و واجد عناصر زیر است .

فلات قاره که روند شمالی – شمال شرقی داشته

حوضه های رسوبی (پوسته قارهایی کم ضخامت )

* بر روی فلات قاره و پلاتفرم کربناته داخلی ، رسوبات کم عمق آهکی ته نشین می شده

* در برآمدگیهای قاره ایی توربیدیت ها و در مناطق عمیق تر حوضه ها چرت و رادیولاریت انباشته می شده

* تغیر شکل تکتونیکی در حاشیه غیر فعال از اواخر تورنین شروع شد که با تراشه شدن افیولیت های اقیانوسی تتیس همزمان است

در اواخر کرتاسه(کامپانین و ماستریشتین) حاشیه غیر فعال نئوتتیسی به بخشهای زیر تقسیم می شده

حاشیه فلیشی (باقی مانده از اقیانوس تتیس جوان )

زون بالا زده ای که به طور متناوب به زیر آب می رفت و با پیشانی رورانشی افیولیت ها مطابقت داشته (برآمدگی فارس)(پوشیده شدن افیولیت ها با آهکهای مرجانی )

حاشیه شیار مانند که در آن رسوبات عمیق ته نشین می شد.

منطقه پایانی و سپر قاره ای عربستان که طی ترسیر بود و منشا رسوبات تخریبی به شمار می رفت.

* آخرین پسروی نئوتتیس در پلیوسن اتفاق افتاد که با چین خوردگی عمومی حاشیه آلپی عربستان تطبیق می کند که خود در نتیجه حرکت عربستان و تصادم آن با اورازیا پدید آمد.

با توجه به توضیحات فوق ساختمان زمین شناسی نواحی نیریز و کرمانشاه را می توان تفسیر کرد و گفت که افیولیت های این مناطق پس از فرورانش پوسته اقیانوسی نئوتتیس به زیر ایران مرکزی در حاشیه و کنار روراندگی اصلی زاگرس به جا گذاشته است.

* درغرب و جنوب غربی ایران (زاگرس) رخساره سنگی ردیف های پس از تریاس میانی – کرتاسه بالایی معرف نهشته های دریایی با ژرفای متوسط و گاه عمیق وجود دارد که رخساره تتیس جوان را دارند.

* در زاگرس مرتفع رخنمون هایی از سنگ های پر کامبرین دیده نمی شود و سنگهای پرکامبرین پسین تا میانی رخساره گندوانایی دارند و شبیه به بقیه نقاط ایران است ولی سنگهای لیاس تا ائوسن آن با ضخامت نزدیک به 3500 متر که بیشتر از نوع مارن های گلوبیژن دار - رادیولاریت – افیولیت و انباشته های آواری از نوع فلیش اند که در بعضی مناطق همراه فعالیتهای آتشفشانی زیر دریایی همراهند که نشان میدهند بر خلاف ارتفاع امروزشان زمانی گودترین بخش از نئوتتیس بوده اند که در اثر نیروهای کششی کوهزایی سیمیرین پیشین ضخامت پوسته در زون راندگی ها کاهش یافته ، به طوری که در بخش شمال باختری آن (کرمانشاه ) در طی تریاس پسین – کرتاسه گودی عمیق پدیدار شد و در آن رسوبات شبیه توربیدیت متشکل از آهک (سنگ آهک بیستون ) شیل ، ماسه سنگ ، رادیولاریت و گدازه اتشفشانی است ولی در جنوب این گودی (نیریز) شکستگی کامل پوسته موجب اقیانوس زایی و تشکیل مجموعه افیولیتی گردیده است . این افیولیت ها به صورت دگرشیب با سنگ آهک مرجانی – ریفی کرتاسه بالایی پوشیده شده اند در حالی که در این زمان در بخش شمال آن چین خورده بود.

   مرز تتیس در ایران :

زمین های واقع در جنوب باختری زمین درز نئوتتیس شامل لرستان خوزستان و فارس است که بعضی از زمین شناسان مرز شمالی آن را زون سنندج سیرجان می دانند ولی فرهودی و علوی کمان ماگمایی ارومیه بزمان را مرز شمالی آن می دانند ، ولی آقانباتی ، اشتوکلین و ... با توجه به شرایط مختلف دگرگونی و ماگماتیسم دو سوی راندگی اصلی زاگرس مرز شمالی آن را بر راندگی اصلی زاگرس منطبق می دانند این حوضه توسط گسل زندان از رسوبات فلیش مکران جدا می شود و به سمت شمال غربی شمال عراق و جنوب ترکیه ادامه دارد البته الگوی سنگی زاگرس با اندکی تغییر تا عربستان ، خلیج فارس ادامه دارد .

   نفت خیز ترین پهنه رسوبی جهان :

نبود فعالیتهای آذرین وجود سنگ مادر متعدد و بسیار غنی از مواد آلی ، سنگ مخزن متخلخل و تراوای متعدد با سنگ پوش های مناسبشرایط منحصر به فردی را برای تولید و انباشت هیدروکربن در زاگرس فراهم کرده است به طوری که این حوضه رسوبی از نفت خیز ترین حوضه های دنیا باشد.

 نوار افیولیت ها :

نوار افیولیتهای مزوزوئیک مربوط به اشتقاق های تتیس جوان است که به جز بخشهای رانده شده در حاشیه قاره ها بیشتر این نوار یا فرورانش کرده است یا توسط رسوبات ترشیری پوشیده شده است . نوار افیولیتی مزوزوئیک را در راستای اصلی زاگرس ( کرمانشاه نیریز) می توان دید که ادامه آن پس از عبور از مکران و پاکستان از طریق گسل چمن به هیمالیا ادامه می یابد ولی انشعاباتی به طرف کمان افغانستان و همچنین باریکه حلقه مانند زیر قاره ایران مرکزی را در بر می گیرد.

زیر نوار افیولیتی درونی (شامل افیولیتهای کرمانشاه – نیریز است که به طرف عمان می رود )

زیر نوار افیولیتی بیرونی ( شامل افیولیتهای ماکو- ارومیه و آمیزه های رنگین دور زیر قاره ایران مرکزی )

* اشتو کلین افیولیتهای مکران را جز زیر نوار درونی می داند.

* کلا افیولیتهای ایران مزوزوئیک به سن تریاس میانی – تریاس پسین و کرتاسه است ؛

 افیولیتهای کرتاسه زاگرس : در امتداد جنوب غربی راندگی اصلی زاگرس دو بخش از مجموعه افیولیتی – رادیولاریتی رخنمون دارند ،

الف : کمان پشت کوه در کرمانشاه

ب: کمان فارس در نیریز

البته این کمان های افیولیتی شباهت زیادی به افیولیت - رادیولاریت کوه های عمان و حاشیه عربستان دارند (این مجموعه بخشی از مجموعه افیولیتی اند که از سوریه شروع شده وپس از عبور از جنوب ترکیه و زاگرس به عمان می رسد ( مرز تقریبی نئوتتیس ) .

نکته : در این نوار رسوبات آهکی تخریبی و توربیدیت به فراوانی یافت می شود.

رخنمون ها : در ناحیه کرمانشاه در ناحیه صحنـه و هرسین افیولیتها رخنمون دارند (افیولیتهای صحنه – هرسین ) . این افیولیتها سه برون درز دارند :

در شمال شرقی کرمانشاه (صحنه ) : متشکل از سنگهای اولترابازیک دانه ای ، کومولیت، پریدوتیت، هارزبورژیت و پیروکسنیت که ابتدا با گابرو و سپس با گدازه پوشیده شده است (ولی آمیختگی ندارد ).

برون درز دوم در جنوب شرقی (ناحیه اُرگانا ) رخنمون دارد : این سنگهای اولترابازیک با فلس های آهکی و رادیولاریتی همراهند

در ناحیه هرسین : متشکل از یک تودۀ سرپانتینیت که در آن آهک دوباره تبلور یافته دیده می شود